Aansprakelijkheid bij schending beroepsgeheim

Wie persoonlijke informatie deelt met een arts, verpleegkundige, advocaat, notaris, psycholoog of andere vertrouwenspersoon, moet erop kunnen rekenen dat deze informatie vertrouwelijk blijft. Dat vertrouwen is de kern van het beroepsgeheim. Zonder beroepsgeheim zouden mensen minder snel medische hulp zoeken, juridisch advies vragen of open spreken over gevoelige problemen. Juist daarom is het beroepsgeheim wettelijk beschermd. Toch gaat het in de praktijk soms mis. Bijvoorbeeld: een arts bespreekt medische gegevens met een familielid zonder toestemming of een zorgverlener mailt een dossier naar het verkeerde adres. In zulke situaties kan sprake zijn van schending van het beroepsgeheim. Een schending van het beroepsgeheim kan verschillende gevolgen hebben. De professional kan tuchtrechtelijk, strafrechtelijk of civielrechtelijk worden aangesproken. Voor een schadevergoeding is wel meer nodig dan alleen de constatering dat het beroepsgeheim is geschonden. Er moet ook sprake zijn van schade, toerekenbaarheid en een verband tussen de schending en de schade.

Tegenover wie geldt het beroepsgeheim?

Het beroepsgeheim geldt in beginsel tegenover iedereen behalve de persoon om wie de informatie gaat. Een arts mag medische gegevens dus niet zomaar delen met de partner, kinderen, ouders, buren, werkgever, verzekeraar, gemeente, politie of media. Ook binnen een zorginstelling mag informatie niet vrij rondgaan. Alleen wie de informatie nodig heeft voor zijn taak, mag die informatie krijgen.

Ook tegenover familieleden geldt het beroepsgeheim. Dat voelt soms hard, zeker als familieleden oprecht bezorgd zijn. Toch mag een zorgverlener niet zomaar vertellen of iemand patiënt is, welke diagnose is gesteld of hoe het met de behandeling gaat. De patiënt beslist in principe zelf wie welke informatie krijgt.

Er zijn evenwel uitzonderingen. Informatie mag bijvoorbeeld worden gedeeld met zorgverleners die rechtstreeks betrokken zijn bij de behandeling, voor zover zij die informatie nodig hebben. Ook een wettelijk vertegenwoordiger kan recht hebben op informatie. Verder kan de patiënt toestemming geven. Daarnaast bestaan er wettelijke verplichtingen en uitzonderlijke situaties waarin het beroepsgeheim mag of zelfs moet worden doorbroken.

Het beroepsgeheim stopt niet automatisch bij overlijden. Ook na het overlijden van de patiënt of cliënt blijft vertrouwelijke informatie beschermd. Nabestaanden hebben dus niet vanzelf recht op alle informatie. Soms kan inzage of informatieverstrekking wel mogelijk zijn, bijvoorbeeld als aannemelijk is dat de overledene dat zou hebben gewild of als de wet daarvoor een grondslag biedt.

Welke informatie valt onder de zwijgplicht?

De zwijgplicht geldt niet alleen voor diagnoses, behandelingen, medicatie of onderzoeksuitslagen. Ook andere informatie kan onder het beroepsgeheim vallen. Denk aan informatie over relaties, werk, gezin, verslaving, schulden, psychische klachten, verblijf in een instelling of de enkele omstandigheid dat iemand patiënt of cliënt is.

Ook informatie die toevallig wordt gezien of gehoord tijdens de beroepsuitoefening kan onder het beroepsgeheim vallen. Een wijkverpleegkundige die bij iemand thuis komt, kan bijvoorbeeld informatie opvangen over huiselijke problemen, financiële zorgen of gezinsleden. Ook zulke informatie mag niet zomaar worden gedeeld.

Hetzelfde geldt voor informatie over derden die tijdens de zorgverlening bekend wordt. Als een patiënt iets vertelt over zijn partner, kind of huisgenoot, valt ook die informatie in beginsel onder het beroepsgeheim. De vertrouwelijke context waarin de informatie is gedeeld, is dus belangrijker dan de vraag of de informatie strikt medisch is.

Beroepsgeheim en wettelijke vertegenwoordiging

Soms kan de patiënt of cliënt niet zelf beslissen over behandeling, begeleiding of informatieverstrekking. Dan kan een wettelijk vertegenwoordiger optreden. Dat heeft gevolgen voor het beroepsgeheim, omdat de vertegenwoordiger bepaalde informatie nodig heeft om namens de patiënt of cliënt beslissingen te kunnen nemen.

Bij minderjarigen hangen de regels af van de leeftijd. Bij kinderen jonger dan twaalf jaar beslissen de ouders of voogd in beginsel namens het kind. Zij krijgen de informatie die nodig is om die rol goed te vervullen. Bij jongeren van twaalf tot zestien jaar beslissen de jongere en de ouders in veel medische situaties samen. Voor het delen van informatie met derden speelt de eigen positie van de jongere een belangrijke rol. Vanaf zestien jaar beslist de jongere in beginsel zelf over de behandeling en over het delen van medische informatie.

Na een echtscheiding is van belang wie het ouderlijk gezag heeft. Als beide ouders gezag hebben, blijven zij allebei wettelijk vertegenwoordiger. Als slechts één ouder gezag heeft, neemt die ouder de beslissingen. Een ouder zonder gezag kan soms wel recht hebben op algemene informatie over belangrijke feiten rond het kind, maar beslist niet mee over de behandeling. De zorgverlener moet altijd opletten of het geven van informatie in het belang van het kind is.

Bij meerderjarige wilsonbekwame patiënten geldt een volgorde van vertegenwoordiging. Eerst wordt gekeken of er een curator of mentor is. Daarna kan een schriftelijk gemachtigde in beeld komen. Als die er niet is, kan de echtgenoot, geregistreerde partner of levensgezel vertegenwoordiger zijn. Ontbreekt ook die persoon, dan kunnen ouders, kinderen, broers of zussen in aanmerking komen. De vertegenwoordiger krijgt alleen informatie die nodig is voor zijn rol. Als informatieverstrekking strijdig is met goed hulpverlenerschap, kan de zorgverlener weigeren om bepaalde informatie te delen.

Beroepsgeheim in concrete situaties

In de praktijk gaat het beroepsgeheim niet alleen over grote beslissingen. Juist alledaagse situaties leveren risico’s op. Een gesprek aan de balie, een telefoontje, een e-mail of een overleg met andere partijen kan al tot schending van het beroepsgeheim leiden.

Bij telefonisch overleg moet de zorgverlener controleren met wie hij spreekt. Medische informatie mag niet worden gegeven aan iemand van wie de identiteit of bevoegdheid onduidelijk is. Bij fax of e-mail moet extra worden opgelet dat gegevens niet bij de verkeerde persoon terechtkomen. Een verkeerd e-mailadres, een onbeveiligde bijlage of een algemeen mailboxadres kan al tot problemen leiden. Hoe gevoeliger de informatie, des te belangrijker een veilige verzendwijze is.

Ook binnen een praktijk, ziekenhuis of zorginstelling moet de privacy van de patiënt worden beschermd. Gesprekken over patiënten horen niet plaats te vinden op een plek waar anderen kunnen meeluisteren. Denk aan de gang, de wachtkamer, de balie of een gedeelde patiëntenkamer. Dossiers mogen niet open en zichtbaar liggen en schermen moeten worden afgeschermd als anderen kunnen meekijken.

Ook sociale media vormen een risico. Een zorgverlener mag geen informatie, foto’s, verhalen of herkenbare details delen waaruit een patiënt of cliënt kan worden herkend. Dat geldt ook als de naam wordt weggelaten. Een combinatie van details kan voldoende zijn om iemand herkenbaar te maken. Een bericht dat grappig, leerzaam of onschuldig bedoeld is, kan toch een schending van het beroepsgeheim opleveren.

Aansprakelijkheid bij schending wettelijk beroepsgeheim

Het schenden van een wettelijk beroepsgeheim kan onrechtmatig zijn. Artikel 6:162 lid 2 BW noemt onder meer het handelen of nalaten in strijd met een wettelijke plicht als vorm van onrechtmatige daad. Een beroepsgeheim dat in de wet is vastgelegd, zoals het medisch beroepsgeheim of de geheimhoudingsplicht van een advocaat of notaris, kan dus een belangrijke rol spelen bij het beoordelen van de aansprakelijkheid.

Toch betekent een schending van een wettelijke norm niet automatisch dat er altijd een schadevergoeding moet worden betaald. Voor civiele aansprakelijkheid moeten meerdere vereisten samenkomen. Er moet sprake zijn van een onrechtmatige gedraging, toerekenbaarheid, schade, causaal verband en relativiteit. Ook kan er een rechtvaardigingsgrond bestaan, bijvoorbeeld wanneer het beroepsgeheim rechtmatig is doorbroken.

De wettelijke norm moet bovendien strekken tot bescherming tegen de schade zoals die door het slachtoffer wordt gevorderd. Dit wordt het relativiteitsvereiste genoemd. Bij het beroepsgeheim zal dat vaak het geval zijn, omdat de norm juist bedoeld is om de vertrouwelijkheid, persoonlijke levenssfeer en vrije toegang tot zorg of rechtsbijstand te beschermen. Maar ook dan moet nog worden bewezen dat de schending tot concrete schade heeft geleid.

In de literatuur is lang gediscussieerd over de vraag welke rol wettelijke normen spelen bij de beoordeling van onrechtmatigheid. Volgens de leer van Smits moet niet te mechanisch worden geredeneerd dat elke normschending automatisch onrechtmatig is tegenover ieder slachtoffer. De rechter moet ook kijken naar de concrete omstandigheden, de strekking van de norm, de belangen die de norm beschermt en de maatschappelijke zorgvuldigheid. Voor een schending van het beroepsgeheim betekent dit dat de wettelijke norm zwaar weegt, maar dat de civiele aansprakelijkheid nog steeds zorgvuldig moet worden beoordeeld.

Rechtmatig doorbreken van het wettelijk beroepsgeheim

Het beroepsgeheim is belangrijk, maar niet absoluut. Er zijn situaties waarin een professional vertrouwelijke informatie mag of zelfs moet delen. Dan is er geen onrechtmatige schending van het beroepsgeheim, mits zorgvuldig en niet verder dan noodzakelijk wordt gehandeld.

Belangrijke uitzonderingen zijn:

• Toestemming van de patiënt, cliënt of rechthebbende;

• Informatieverstrekking aan rechtstreeks betrokken zorgverleners, voor zover noodzakelijk voor de behandeling of begeleiding;

• Informatieverstrekking aan een wettelijk vertegenwoordiger, voor zover nodig voor diens rol;

• Een wettelijke plicht om informatie te verstrekken;

• Een conflict van plichten;

• Een zwaarwegend belang in bijzondere gevallen;

• Informatieverstrekking die noodzakelijk is in een formele juridische procedure, binnen de grenzen van het recht.

Toestemming is de bekendste uitzondering. Als de patiënt of cliënt duidelijk toestemming geeft, mag informatie worden gedeeld binnen de grenzen van die toestemming. Die toestemming moet wel voldoende specifiek zijn. Het maakt uit welke informatie wordt gedeeld, met wie en voor welk doel.

Een wettelijke plicht kan ook tot doorbreking leiden. Denk aan meldingen van bepaalde infectieziekten, calamiteiten in de zorg of situaties waarin een wet voorschrijft dat informatie aan een toezichthouder of instantie moet worden gegeven. In zo’n geval weegt de wettelijke meldplicht zwaarder dan de zwijgplicht, maar ook dan mag niet méér informatie worden gedeeld dan nodig is.

Een conflict van plichten is ingewikkelder. Dan staat de professional voor de keuze tussen zwijgen en het voorkomen van ernstige schade. Denk aan een patiënt die een concreet en ernstig dreigement uit, of aan situaties waarin kindermishandeling of huiselijk geweld wordt vermoed. De professional moet dan zorgvuldig afwegen of doorbreking noodzakelijk is. Daarbij wordt onder meer gekeken of ernstige schade dreigt, of er geen minder ingrijpende oplossing is en of het delen van informatie de schade kan voorkomen of beperken. Binnen beroepsgroepen bestaan vaak richtlijnen of handreikingen voor zulke dilemma’s. Voor artsen heeft de KNMG bijvoorbeeld veel informatie over het beroepsgeheim en dilemma’s rond onder meer kindermishandeling, dreigende patiënten, fraude en mogelijke terroristische dreiging. Zulke richtlijnen vervangen de wet niet, maar helpen wel bij het maken en vastleggen van een zorgvuldige afweging.

Medische aansprakelijkheid bij schending beroepsgeheim

Bij medische aansprakelijkheid wordt vaak gedacht aan een verkeerde diagnose, gemiste behandeling of operatiefout. Maar een arts, verpleegkundige, psycholoog, ziekenhuis of andere zorgaanbieder kan ook aansprakelijk worden gesteld wegens schending van het beroepsgeheim. Dan gaat het niet om de medische behandeling zelf, maar om onzorgvuldig omgaan met vertrouwelijke informatie.

Voorbeelden zijn:

• Medische gegevens delen met familie zonder toestemming;

• Informatie verstrekken aan een werkgever, gemeente of verzekeraar zonder grondslag;

• Een dossier naar de verkeerde persoon mailen;

• Een gesprek over een patiënt voeren waar anderen kunnen meeluisteren;

• Medische informatie delen binnen een samenwerkingsverband zonder noodzaak;

• Informatie delen met een jurist of verzekeraar zonder toestemming;

• Herkenbare informatie over een patiënt op sociale media plaatsen;

• Een ex-partner informeren terwijl daarvoor geen toestemming bestaat.

Voor een schadevergoeding moet de patiënt aantonen dat het beroepsgeheim is geschonden en dat hij daardoor schade heeft geleden. Alleen de vaststelling dat de fout is gemaakt, is niet altijd genoeg. De schade moet voldoende concreet worden onderbouwd. Denk aan psychische klachten, aantasting van eer of goede naam, inkomensschade, kosten voor juridische hulp of andere nadelige gevolgen.

Immateriële schade kan in sommige gevallen voor vergoeding in aanmerking komen. Bijvoorbeeld wanneer de schending ernstig is, de privacy diep is geraakt of de betrokkene psychische klachten heeft ontwikkeld. Maar een enkele stelling dat iemand zich gekwetst, boos of emotioneel beschadigd voelt, zal niet altijd volstaan.

Ook causaal verband is belangrijk. De schade moet het gevolg zijn van de schending van het beroepsgeheim. Als bijvoorbeeld medische informatie onterecht met een derde is gedeeld, moet duidelijk worden welke schade juist daardoor is ontstaan. Dat kan lastig zijn wanneer er al spanningen, klachten of andere oorzaken bestonden.

Bij zorginstellingen kan ook de zorgorganisatie zelf aansprakelijk zijn. Een ziekenhuis, kliniek, ggz-instelling of huisartsenpraktijk moet zorgen voor goede werkprocessen, veilige communicatie, heldere autorisaties en voldoende instructies aan medewerkers. Als een medewerker in de uitoefening van zijn werk het beroepsgeheim schendt, kan de instelling onder omstandigheden mede aansprakelijk zijn.