Schade door bliksem: aansprakelijkheid en verzekering

Directe blikseminslag

Bij een directe blikseminslag raakt de ontlading de woning, een bijgebouw, een boom, een antenne, een installatie of een ander voorwerp rechtstreeks. De enorme hoeveelheid energie kan dan brand veroorzaken, dakbedekking of metselwerk beschadigen en elektrische installaties vernielen. Ook rook-, roet-, blus- en waterschade kunnen een rechtstreeks gevolg zijn van de inslag of de daardoor ontstane brand. Het KNMI waarschuwt daarom bij onweersbuien uitdrukkelijk voor brand en andere schade door blikseminslag.

Indirecte blikseminslag en inductieschade

Bij inductieschade wordt de woning niet rechtstreeks door de bliksem getroffen. Een nabijgelegen ontlading kan een elektromagnetisch veld en een sterke spanningspiek veroorzaken. Die spanning kan via elektriciteitskabels, telefoonlijnen, antennekabels, datakabels of andere geleidende verbindingen een gebouw binnenkomen. Hierdoor kunnen bijvoorbeeld televisies, computers, routers, laadpalen, alarmsystemen, omvormers en huishoudelijke apparaten beschadigd raken. Het Verbond van Verzekeraars omschrijft inductie als schade waarbij na een blikseminslag in de omgeving stroom via buitenleidingen het gebouw binnenkomt.

Verschil tussen blikseminslag, overspanning en kortsluiting

Overspanning betekent dat de elektrische spanning tijdelijk hoger is dan de installatie of het apparaat aankan. Bliksem kan zo’n overspanning veroorzaken, maar overspanning kan ook ontstaan door een storing in het elektriciteitsnet, verkeerd schakelen of een defecte installatie. Kortsluiting ontstaat wanneer elektrische geleiders met een verschillend spanningsniveau ongewenst met elkaar in contact komen. Een kapot apparaat tijdens of kort na onweer bewijst daarom niet automatisch dat sprake is van verzekerde bliksem- of inductieschade. Bij twijfel kan technisch onderzoek nodig zijn om de oorzaak vast te stellen.

Blikseminslag als overmacht

Een blikseminslag kan zo plotseling en onvermijdelijk zijn dat niemand daarvan een juridisch verwijt kan worden gemaakt. In dat geval moet de benadeelde zich in eerste instantie tot zijn eigen opstal-, inboedel-, auto- of bedrijfsverzekeraar wenden. Het begrip overmacht betekent echter niet dat iedere schade die tijdens onweer ontstaat automatisch buiten de aansprakelijkheid van anderen valt. Een partij kan nog steeds aansprakelijk zijn wanneer haar eerdere fout de schade mogelijk maakte of verergerde.

Een voorbeeld is een elektrische installatie die al vóór het onweer onveilig was. Wanneer een correcte installatie de schadelijke gevolgen van de bliksem redelijkerwijs had voorkomen of beperkt, kan de installateur, verhuurder of bezitter mogelijk toch aansprakelijk zijn. Het slachtoffer moet dan wel aantonen dat niet alleen de bliksem, maar ook de concrete tekortkoming een relevante oorzaak van de schade was.

Aansprakelijkheid van de eigenaar of bezitter van een gebouw

De bezitter van een gebouw kan op grond van artikel 6:174 BW aansprakelijk zijn wanneer de opstal niet voldoet aan de eisen die daaraan in de gegeven omstandigheden mogen worden gesteld en daardoor gevaar voor personen of zaken oplevert. Een vaste elektrische installatie kan onderdeel zijn van de opstal. Denk bijvoorbeeld aan ernstig verouderde bedrading, een ondeugdelijke aarding of een gebrekkige verdeelinrichting die het risico op brand of elektrocutie vergroot.

Het enkele ontbreken van een bliksemafleider of overspanningsbeveiliging maakt een woning echter niet automatisch gebrekkig. Er moet worden gekeken naar onder meer het type gebouw, de bestemming, de geldende technische normen, de voorzienbaarheid van het gevaar en de maatregelen die redelijkerwijs mochten worden verwacht. Ook moet juist het gevaar dat door het gebrek ontstond zich hebben verwezenlijkt.

Aansprakelijkheid van de verhuurder of vereniging van eigenaars (VvE)

Bij een huurwoning is de verhuurder verantwoordelijk voor het verhelpen van gebreken die volgens de huurovereenkomst en de wet voor zijn rekening komen. Ontstaat bliksemschade mede door een toerekenbaar gebrek aan de woning, dan kan de verhuurder aansprakelijk zijn voor de daardoor veroorzaakte schade. Dat kan bijvoorbeeld spelen wanneer de verhuurder op de hoogte was van ernstige gebreken aan de vaste elektrische installatie, maar niet tijdig liet ingrijpen.

Bij een appartement kan de vereniging van eigenaars (VvE) verantwoordelijk zijn voor gemeenschappelijke gedeelten en installaties, zoals het dak, de hoofdleidingen of een centrale bliksembeveiligingsinstallatie. De bewoner meldt schade aan de eigen spullen bij zijn inboedelverzekeraar en schade aan het gebouw doorgaans bij het bestuur of de opstalverzekeraar van de VvE. Aansprakelijkheid van de VvE ontstaat evenwel niet automatisch: ook hier moeten een tekortkoming en causaal verband worden aangetoond.

Aansprakelijkheid van een installateur of aannemer

Een installateur moet werkzaamheden uitvoeren zoals een redelijk bekwaam en redelijk handelend vakgenoot. Installeert hij een overspanningsbeveiliging, zonnepanelen, een thuisaccu, een laadpaal of een bliksembeveiligingsinstallatie verkeerd, dan kan sprake zijn van een toerekenbare tekortkoming op grond van artikel 6:74 BW. Tegenover iemand die geen partij bij de overeenkomst was, kan eventueel aansprakelijkheid op grond van een onrechtmatige daad bestaan.

Dat een beveiliging na een zware blikseminslag niet meer werkt, bewijst op zichzelf nog geen montagefout. Geen enkel beveiligingssysteem kan volledige bescherming tegen de kracht van bliksem garanderen. Er moet technisch worden onderzocht of de installatie voldeed aan de afspraken en toepasselijke normen en of een correcte uitvoering de schade waarschijnlijk had voorkomen. Bij zonnepanelen is bovendien van belang dat de installatie op de juiste wijze wordt afgestemd op een eventueel aanwezige bliksembeveiligingsinstallatie. NEN wijst onder meer op eisen rond de scheidingsafstand en potentiaalvereffening.

Aansprakelijkheid van een werkgever of organisator

Werkgevers moeten op grond van artikel 7:658 BW passende maatregelen treffen en aanwijzingen geven om te voorkomen dat werknemers tijdens het werk schade lijden. Bij werkzaamheden in de buitenlucht kan dat betekenen dat de werkgever weerswaarschuwingen volgt en risicovolle werkzaamheden tijdig stillegt. De zorgplicht is ruim, maar vormt geen absolute garantie dat een werknemer nooit door een natuurverschijnsel kan worden getroffen.

Ook organisatoren van sportwedstrijden, festivals, kampen en andere buitenactiviteiten moeten rekening houden met voorzienbaar noodweer. Het KNMI waarschuwt er namelijk voor dat blikseminslag vooral bij activiteiten op open terrein, op het water en in of nabij tenten levensgevaarlijk kan zijn. Een organisator kan aansprakelijk zijn wanneer hij ondanks een concrete waarschuwing nalaat een evenement te onderbreken, bezoekers naar een veilige plaats te begeleiden of een terrein te ontruimen. Of de zorgplicht is geschonden, hangt af van de beschikbare weersinformatie, de snelheid waarmee het onweer ontstond en de maatregelen die praktisch mogelijk waren.

Is de buurman aansprakelijk als de bliksem een boom treft?

De eigenaar van een boom is niet automatisch aansprakelijk wanneer bliksem de boom treft en een tak of de volledige boom vervolgens op een woning, schutting of auto valt. Voor bomen geldt geen algemene risicoaansprakelijkheid die alleen op het eigendom is gebaseerd. De aansprakelijkheid wordt beoordeeld aan de hand van de zorg die van een redelijke boomeigenaar mocht worden verwacht.

De buurman kan bijvoorbeeld aansprakelijk zijn wanneer de boom zichtbaar ziek, dood of instabiel was en hij noodzakelijke controles of onderhoud achterwege liet. Er moet dan wel worden aangetoond dat de slechte staat van de boom eraan heeft bijgedragen dat deze na de blikseminslag omviel en schade veroorzaakte. Een onverwachte blikseminslag in een gezonde en normaal onderhouden boom zal daarentegen doorgaans voor rekening van de eigen verzekeraar van de benadeelde komen. Het slachtoffer moet dus aantonen dat de eigenaar onvoldoende zorgvuldig heeft gehandeld en dat deze nalatigheid aan de schade heeft bijgedragen.

Eigen schuld en de verplichting om schade te beperken

Ook wanneer een andere partij aansprakelijk is voor bliksemschade, kan een deel van de schade voor rekening van de benadeelde blijven. Dat kan het geval zijn wanneer de benadeelde zelf onvoorzichtig heeft gehandeld en dit gedrag aan het ontstaan of de omvang van de schade heeft bijgedragen. Denk aan iemand die ondanks concrete waarschuwingen tijdens zwaar onweer op een open terrein blijft, onder een vrijstaande boom gaat schuilen of een duidelijk beschadigde elektrische installatie blijft gebruiken. Op grond van artikel 6:101 BW kan de schadevergoeding dan naar verhouding worden verminderd. Daarbij kijkt de rechter onder meer naar het causale aandeel van beide partijen, de ernst van hun gedragingen en de overige omstandigheden. Eigen schuld wordt niet snel aangenomen alleen omdat iemand door het onweer is overvallen. Bliksem is onvoorspelbaar en van een benadeelde mag niet worden verlangd dat die zichzelf in gevaar brengt om schade te voorkomen.

Daarnaast moet een benadeelde redelijke maatregelen nemen om verdere schade te beperken. Dit geldt zowel bij een aansprakelijkheidsclaim als tegenover de eigen verzekeraar. Denk aan het bellen van de brandweer, het veilig uitschakelen van de elektriciteit, het afdekken van een beschadigd dak of het laten uitvoeren van een noodreparatie. Redelijke kosten om onmiddellijk dreigende schade te voorkomen of te verminderen, kunnen als bereddingskosten worden vergoed. Wanneer een verzekerde zonder goede reden nalaat zulke maatregelen te nemen, kan de verzekeraar de uitkering verminderen met de extra schade die daardoor is ontstaan.

Het niet vooraf verwijderen van stekkers betekent niet automatisch dat sprake is van eigen schuld of dat de verzekeraar niets hoeft uit te keren. Van iemand kan bijvoorbeeld niet worden verlangd dat die tijdens hevig onweer nog door de woning loopt om apparaten los te koppelen. Een vermindering ligt eerder voor de hand wanneer iemand een bekend en eenvoudig te vermijden gevaar bewust laat voortbestaan en juist daardoor aanvullende schade ontstaat.